DaiSy
VIP Üye
Çökertme Türküsünün Hikayesi
Çökertme Türküsünün Hikayesi
Çökertme Türküsü
Çökertme zeybeği Bodrum yöresinin tipik Ege Bölgesi tınılarına sahip ve
Türkiye genelinde bilinen bir türküsüdür. Yörede Halil'im türküsü olarak da
bilinir. Sacayağı olarak anılan ve birbirleri ile bağlantılı üç türkünün ikincisini
oluşturur. Bir kaynağa göre, türkünün en eski kaynak kişisi, Ortakent'li
kemancı Köroğlu Hasan Hüseyin Salım’dır.
Türkünün Hikâyesi
20. yüzyıl başlarının küçük ve sakin bir sahil kasabası görünümünde iken
halkın başlıca geçim kaynakları balıkçılık, süngercilik ve özellikle de
kaçakçılıkmış. Kaçakçılık, Osmanlı Devleti 'nın son dönemlerinin tütün tekeli
olan Tütün Rejisi sisteminin dışına çıkarak, karşıdaki İstanköy adasında gizlice
tütün satmak ve karşılığında rakı, kahve vs. getirmekmiş.
Türkünün kahramanı Halil Efe'de, yakın arkadaşı İbram (İbrahim) Çavuş ile
birlikte, hayatını kaçakçılıktan kazanırmış.(Kendisinin bizzat kaçakçılık
yapmadığı, ancak adalardan gelen kaçak malları daha iç kesimlere taşıyan
kervanlardan haraç aldığı rivayet edilmektedir.) Türkü'nün bayan
kahramanının asıl adı Havse (Hafize)dir. Havse'nin annesi Türkbükü'lü Kel
Güssüm (Gülsüm)dür. Kel Güssüm aynı zamanda çengidir. Çengi erkeklerin
sazlı sözlü ve alkol alınarak yapılan eğlencelerinde dans eden ve onlarla birlikte
olan kadın demektir.
Güzelliği dillere destan olan Havse Çerkez Kaymakamın yanında temizlik vb.
işler yaparak çalışmaktadır. Havseyi İbram Efe 2. eş olarak alınca gerek
ailesinden gerekse çevreden tepki almıştır. Bu durumun farkında olan diğer
efeler (Bunların arasında Halil Efe de vardır) İbram Efe'nin evini basarak
Havse'yi kaçırmak istemişlerdir. İbram Efe önce karşı çıksa da 1. eşini ve
gelinlik yaşa gelen kızını korumak için Havse'yi teslim etmek zorunda kalmıştır.
Efeler tarafından dağa kaldırılan Havse artık annesi gibi çengi olacak ve bu
andan sonra Çakır Güssüm olarak anılacaktır.
Daha sonraları Halil Çakır Güssüm'e aşık olacak ve onu dağdaki efelerden
(arkadaşlarından) kaçıracaktır. Bu arada hem efeler hem de Çerkez
kaymakam Halil'in peşine düşecektir. Aylarca süren bu kaçışın son
duraklarından biri Çökertme'dir.
Burada adı geçen Çökertme Yalıkavak'ta, şu anda Yalıkavak
Marina'nın olduğu yerin adıdır. Gökova'daki Çökertme'nin Türkü dekiyle
alakası yoktur. Halil Efe ve Güssüm Yalıkavak Çökertme'den adalara kaçmayı
planlarlarken, Rum denizci Kostapao ve gemicisini de rehin alarak
Kostapao'nun teknesiyle yola çıkarlar.
O zamanlarda Rumlar tarafından pek sevilmeyen ama son derece de
korkulan Halil Efe'nin deniz ve denizcilikle ilgisi yoktur. Ne yapacağını şaşıran
Kostapao bu olumsuz durumdan kurtulmak için fırsat kollamaya başlar.
Nihayetinde rüzgar ve deniz sertleşince, Halil Efe'ye böyle devam ederlerse
teknenin dayanamayacağını, daha açıklarda havanın daha çok sertleşeceğini
ve batma tehlikesi olduğunu bildirir. Hava kalana kadar Aspat'a (Karaincir
plajının yanında bulunan, zirvesinde gözcü kalesi olan dağın adı. Bitez Yalısı'nın
karşısındadır.) sığınmanın uygun olacağını daha sonra oradan adalara
(muhtemelen İstanköy'e) geçmenin kolay olacağını söyler.
Kostapao'nun asıl amacı fırtınayı bahane ederek teknesini Bodrum'a
yaklaştırmaktır. Halil Efe bunu kabul edince Aspat'a yönelirler. Kostapao
Aspat'a doğru giderken Halil Efe'nin ve Güssüm'ün rakısına balık yakalamak
için de kullanılan bitkiden elde edilen beyaz renkli bir sıvı karıştırır. Böylece
Halil ve Güssüm derin bir uykuya dalarken, tekne Aspat'ı geçerek karşısındaki
Bitez koyuna gelir. (Kostapao'nun Halil ve Gülsüm'ü doğrudan Bodrum
Limanına götürüp teslim edememesinin nedeni Bodrum halkından
çekinmesidir.) Kostapao'nun yardımcısı karaya çıkarak Çerkez Kaymakam'a
Halil ve Güssüm'ün Bitez'de teknenin içinde olduğunu bildirir.
Çerkez Kaymakam emrindeki kolcuları karadan Bitez'e yollarken, gümrük
muhafaza teknesi de denizden kaçmalarını engellemek için yola çıkar. Bitez'e
daha önce gelen kolcular dayanamayıp ateş etmeye başlayınca, kendisi ve
teknesi de ateş altında kalan Kostapao hemen demir alır ve kıyıdan
uzaklaşmaya başlar.
Bu arada Halil Efe'yi de uyandırır. Çok geçmeden muhafaza teknesiyle
karşılaşırlar ve muhafaza teknesinden açılan ateş sonucu Halil Efe yaralanır.
Yaralı olarak Bodrum limanına muhafaza teknesiyle getirilir. İbret olsun diye
akşama kadar Kaymakamlığın bahçesinde bırakılır. Su istediğinde bile yaralı
Halil Efe'ye su vermeyen kolcular, pek ölmeye niyeti olmayan Halil Efe'yi
kaymakamın emriyle gece iz bırakmadan boğarlar. Başta Gülsüm olmak
üzere, ölüm haberini alan bütün Bodrum yasa bürünmüş ve anısına bu türküyü
yakmıştır.
Türkünün Sözleri
Çökertme'den çıktım da Halil'im
Aman başım selamet,
Bitez de yalısına varmadan Halil'im
Aman koptu kıyamet.
Arkadaşım İbram Çavuş
Allah’ıma emanet,
Burası da Aspat değil Halil'im
Aman Bitez Yalısı,
Yüreğime ateş saldı,
Dostlar kurşun yarası.
Burası da Aspat değil Halil'im
Aman Bitez Yalısı,
Yüregime ateş saldı,
Dostlar kurşun yarası.
(Gidelim gidelim de Halil'im
Çökertme'ye varalım
Golcular gelirse Halil'im
Aman nere kaçalım
Teslim olmayalım da Halil'im
Aman kurşun saçalım
Burası da Aspat değil Halil'im
Aman Bitez yalısı
Ciğerime ateş saldı
Telli gurşun yarası
Çökertme Türküsü
Çökertme zeybeği Bodrum yöresinin tipik Ege Bölgesi tınılarına sahip ve
Türkiye genelinde bilinen bir türküsüdür. Yörede Halil'im türküsü olarak da
bilinir. Sacayağı olarak anılan ve birbirleri ile bağlantılı üç türkünün ikincisini
oluşturur. Bir kaynağa göre, türkünün en eski kaynak kişisi, Ortakent'li
kemancı Köroğlu Hasan Hüseyin Salım’dır.
Türkünün Hikâyesi
20. yüzyıl başlarının küçük ve sakin bir sahil kasabası görünümünde iken
halkın başlıca geçim kaynakları balıkçılık, süngercilik ve özellikle de
kaçakçılıkmış. Kaçakçılık, Osmanlı Devleti 'nın son dönemlerinin tütün tekeli
olan Tütün Rejisi sisteminin dışına çıkarak, karşıdaki İstanköy adasında gizlice
tütün satmak ve karşılığında rakı, kahve vs. getirmekmiş.
Türkünün kahramanı Halil Efe'de, yakın arkadaşı İbram (İbrahim) Çavuş ile
birlikte, hayatını kaçakçılıktan kazanırmış.(Kendisinin bizzat kaçakçılık
yapmadığı, ancak adalardan gelen kaçak malları daha iç kesimlere taşıyan
kervanlardan haraç aldığı rivayet edilmektedir.) Türkü'nün bayan
kahramanının asıl adı Havse (Hafize)dir. Havse'nin annesi Türkbükü'lü Kel
Güssüm (Gülsüm)dür. Kel Güssüm aynı zamanda çengidir. Çengi erkeklerin
sazlı sözlü ve alkol alınarak yapılan eğlencelerinde dans eden ve onlarla birlikte
olan kadın demektir.
Güzelliği dillere destan olan Havse Çerkez Kaymakamın yanında temizlik vb.
işler yaparak çalışmaktadır. Havseyi İbram Efe 2. eş olarak alınca gerek
ailesinden gerekse çevreden tepki almıştır. Bu durumun farkında olan diğer
efeler (Bunların arasında Halil Efe de vardır) İbram Efe'nin evini basarak
Havse'yi kaçırmak istemişlerdir. İbram Efe önce karşı çıksa da 1. eşini ve
gelinlik yaşa gelen kızını korumak için Havse'yi teslim etmek zorunda kalmıştır.
Efeler tarafından dağa kaldırılan Havse artık annesi gibi çengi olacak ve bu
andan sonra Çakır Güssüm olarak anılacaktır.
Daha sonraları Halil Çakır Güssüm'e aşık olacak ve onu dağdaki efelerden
(arkadaşlarından) kaçıracaktır. Bu arada hem efeler hem de Çerkez
kaymakam Halil'in peşine düşecektir. Aylarca süren bu kaçışın son
duraklarından biri Çökertme'dir.
Burada adı geçen Çökertme Yalıkavak'ta, şu anda Yalıkavak
Marina'nın olduğu yerin adıdır. Gökova'daki Çökertme'nin Türkü dekiyle
alakası yoktur. Halil Efe ve Güssüm Yalıkavak Çökertme'den adalara kaçmayı
planlarlarken, Rum denizci Kostapao ve gemicisini de rehin alarak
Kostapao'nun teknesiyle yola çıkarlar.
O zamanlarda Rumlar tarafından pek sevilmeyen ama son derece de
korkulan Halil Efe'nin deniz ve denizcilikle ilgisi yoktur. Ne yapacağını şaşıran
Kostapao bu olumsuz durumdan kurtulmak için fırsat kollamaya başlar.
Nihayetinde rüzgar ve deniz sertleşince, Halil Efe'ye böyle devam ederlerse
teknenin dayanamayacağını, daha açıklarda havanın daha çok sertleşeceğini
ve batma tehlikesi olduğunu bildirir. Hava kalana kadar Aspat'a (Karaincir
plajının yanında bulunan, zirvesinde gözcü kalesi olan dağın adı. Bitez Yalısı'nın
karşısındadır.) sığınmanın uygun olacağını daha sonra oradan adalara
(muhtemelen İstanköy'e) geçmenin kolay olacağını söyler.
Kostapao'nun asıl amacı fırtınayı bahane ederek teknesini Bodrum'a
yaklaştırmaktır. Halil Efe bunu kabul edince Aspat'a yönelirler. Kostapao
Aspat'a doğru giderken Halil Efe'nin ve Güssüm'ün rakısına balık yakalamak
için de kullanılan bitkiden elde edilen beyaz renkli bir sıvı karıştırır. Böylece
Halil ve Güssüm derin bir uykuya dalarken, tekne Aspat'ı geçerek karşısındaki
Bitez koyuna gelir. (Kostapao'nun Halil ve Gülsüm'ü doğrudan Bodrum
Limanına götürüp teslim edememesinin nedeni Bodrum halkından
çekinmesidir.) Kostapao'nun yardımcısı karaya çıkarak Çerkez Kaymakam'a
Halil ve Güssüm'ün Bitez'de teknenin içinde olduğunu bildirir.
Çerkez Kaymakam emrindeki kolcuları karadan Bitez'e yollarken, gümrük
muhafaza teknesi de denizden kaçmalarını engellemek için yola çıkar. Bitez'e
daha önce gelen kolcular dayanamayıp ateş etmeye başlayınca, kendisi ve
teknesi de ateş altında kalan Kostapao hemen demir alır ve kıyıdan
uzaklaşmaya başlar.
Bu arada Halil Efe'yi de uyandırır. Çok geçmeden muhafaza teknesiyle
karşılaşırlar ve muhafaza teknesinden açılan ateş sonucu Halil Efe yaralanır.
Yaralı olarak Bodrum limanına muhafaza teknesiyle getirilir. İbret olsun diye
akşama kadar Kaymakamlığın bahçesinde bırakılır. Su istediğinde bile yaralı
Halil Efe'ye su vermeyen kolcular, pek ölmeye niyeti olmayan Halil Efe'yi
kaymakamın emriyle gece iz bırakmadan boğarlar. Başta Gülsüm olmak
üzere, ölüm haberini alan bütün Bodrum yasa bürünmüş ve anısına bu türküyü
yakmıştır.
Türkünün Sözleri
Çökertme'den çıktım da Halil'im
Aman başım selamet,
Bitez de yalısına varmadan Halil'im
Aman koptu kıyamet.
Arkadaşım İbram Çavuş
Allah’ıma emanet,
Burası da Aspat değil Halil'im
Aman Bitez Yalısı,
Yüreğime ateş saldı,
Dostlar kurşun yarası.
Burası da Aspat değil Halil'im
Aman Bitez Yalısı,
Yüregime ateş saldı,
Dostlar kurşun yarası.
(Gidelim gidelim de Halil'im
Çökertme'ye varalım
Golcular gelirse Halil'im
Aman nere kaçalım
Teslim olmayalım da Halil'im
Aman kurşun saçalım
Burası da Aspat değil Halil'im
Aman Bitez yalısı
Ciğerime ateş saldı
Telli gurşun yarası